Praca w upał i mróz – obowiązki pracodawcy i praktyczne rozwiązania

Wprowadzenie

Ekstremalne temperatury – zarówno wysokie, jak i niskie – coraz częściej wpływają na warunki pracy w Polsce. Zmiany klimatyczne spowodowały, że fale upałów trwają dłużej i są bardziej intensywne, a zimą znacznie zwiększa się ryzyko skrajnych mrozów, opadów i oblodzeń. Zjawiska pogodowe stają się dla pracodawców wyzwaniem nie tylko organizacyjnym, lecz także prawnym – ponieważ to właśnie pracodawca odpowiada za zdrowie i życie pracowników, a obowiązki w zakresie temperatury, wody, odzieży i organizacji pracy wynikają wprost z przepisów BHP.

W artykule omówimy:

minimalne wymagania prawne dotyczące temperatury w miejscu pracy,
obowiązki pracodawcy przy upałach i mrozach,
zasady organizacji pracy w trudnych warunkach,
wymogi dotyczące napojów, posiłków profilaktycznych, odzieży, przerw, pomieszczeń i sprzętu,
zasady pracy na zewnątrz i pracy fizycznej,
obowiązki wobec pracowników młodocianych, kobiet w ciąży i szczególnych grup,
najczęstsze błędy pracodawców i skutki prawne,
gotowe rozwiązania dla firm.

Artykuł powstał z perspektywy HR, BHP oraz prawa pracy – z myślą o praktycznym zastosowaniu w firmie.

1. Podstawa prawna – co regulują przepisy o pracy w upał i mróz?

Zaskakująco, polskie prawo nie określa maksymalnej dopuszczalnej temperatury podczas pracy. Określa jednak minimalne temperatury, obowiązki zapewnienia napojów, posiłków profilaktycznych, odzieży, ochron przed warunkami atmosferycznymi oraz przerw.

Najistotniejsze akty prawne:

Kodeks pracy (art. 207 – obowiązek ochrony zdrowia i życia pracownika)
Rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów BHP
Rozporządzenie w sprawie prac wzbronionych młodocianym
Rozporządzenie w sprawie prac wzbronionych kobietom w ciąży i karmiącym
Rozporządzenie w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów
Rozporządzenia branżowe (budownictwo, energetyka, prace na wysokości, magazynowanie)

Z nich wynikają praktyczne zasady, które przeanalizujemy dokładnie.

2. Minimalne temperatury w miejscu pracy – kiedy pracodawca musi reagować?

Przepisy określają minimalne dopuszczalne temperatury:

18°C – w pomieszczeniach biurowych i lekkiej pracy umysłowej,
14°C – przy pracy fizycznej, magazynowej, produkcyjnej w pomieszczeniach,
brak minimalnej temperatury przy pracach na zewnątrz (ale pracodawca musi zapewnić środki ochrony).

2.1. Co oznacza praktycznie „zapewnienie odpowiedniej temperatury”?

Pracodawca musi:

zapewnić ogrzewanie pomieszczeń,
izolację ścian i okien,
uszczelnienie drzwi,
urządzenia grzewcze dopuszczone do użycia,
monitorować temperaturę zimą,
reagować na zgłoszenia pracowników.

Zbyt niska temperatura to naruszenie przepisów BHP – grożą za to kary PIP.

3. Praca w upał – obowiązki pracodawcy

Choć prawo nie wskazuje maksymalnej temperatury, wskazuje liczne obowiązki.

3.1. Obowiązek zapewnienia napojów

Pracodawca musi zapewnić nieodpłatne napoje:

gdy temperatura przekracza 28°C w pomieszczeniu,
gdy temperatura przekracza 25°C na zewnątrz.

Napoje muszą:

być dostosowane do warunków pracy,
być wystarczająco zimne lub chłodne,
być dostępne w ilości nielimitowanej,
być dostępne „w pobliżu stanowiska pracy”.

3.2. Organizacja pracy przy upałach

Pracodawca powinien:

skrócić czas ekspozycji na słońce,
ograniczyć intensywność pracy fizycznej,
wprowadzić częstsze przerwy,
przesunąć pracę na chłodniejsze godziny,
zapewnić zacienienie stanowisk zewnętrznych,
zapewnić klimatyzację lub wentylatory.

3.3. Klimatyzacja – zasady i obowiązki

Jeżeli pracodawca stosuje klimatyzację, musi:

zapewnić jej regularne czyszczenie,
kontrolować filtry,
zadbać o bezpieczne różnice temperatur (max 6–8°C różnicy między wnętrzem a zewnętrzem),
umożliwić zgłaszanie awarii.

3.4. Praca na zewnątrz i praca fizyczna

Pracodawca musi zapewnić:

dostęp do zacienionych miejsc odpoczynku,
przerwy regeneracyjne,
odzież dostosowaną do temperatury,
środki ochrony UV,
szkolenia dotyczące objawów udaru cieplnego.

4. Praca w mrozie – obowiązki pracodawcy

Pracodawca ma tu więcej obowiązków, bo zimno jest objęte minimalnymi wymaganiami.

4.1. Obowiązek zapewnienia odzieży ochronnej

Przy niskich temperaturach pracownicy muszą otrzymać:

kurtki,
czapki,
rękawice,
buty ocieplane,
spodnie zimowe,
bieliznę termiczną – gdy wymagają tego warunki.

Odzież powinna być dostosowana do rodzaju pracy i certyfikowana zgodnie z normami BHP.

4.2. Obowiązek zapewnienia pomieszczenia do ogrzania

Pracodawca musi zapewnić dostęp do:

ogrzewanego pomieszczenia,
miejsca odpoczynku,
możliwości wysuszenia odzieży,
miejsc siedzących i przerwy.

4.3. Posiłki profilaktyczne

Pracownicy wykonujący pracę w zimnie (poniżej 10°C) mają prawo do:

jednego posiłku profilaktycznego dziennie,
posiłek musi zawierać odpowiednią wartość kaloryczną (ok. 1000 kcal),
posiłek musi zawierać duży udział węglowodanów i ciepłą formę podania.

Najczęściej jest to:

zupa,
ciepły posiłek obiadowy,
gorący napój.

4.4. Napojów również nie może zabraknąć

W warunkach zimna pracodawca musi zapewnić ciepłe napoje.

5. Pracownicy w szczególnej sytuacji – ograniczenia i zakazy

5.1. Kobiety w ciąży

Kobieta w ciąży nie może pracować:

przy skrajnych temperaturach,
w warunkach narażających na przegrzanie lub wychłodzenie,
na zewnątrz przy niskich temperaturach bez odpowiedniej ochrony,
przy pracy fizycznej w upałach.

W wielu przypadkach pracodawca musi przenieść pracownicę do innej pracy.

5.2. Pracownicy młodociani

Przy pracy młodocianych obowiązują bardzo surowe limity:

zakaz pracy w temperaturach poniżej 14°C lub powyżej 30°C,
zakaz pracy na zewnątrz przy złych warunkach atmosferycznych,
konieczność dostosowania przerw i tempa pracy.

5.3. Pracownicy z chorobami przewlekłymi

Choroby takie jak:

choroby serca,
nadciśnienie,
otyłość,
cukrzyca,
choroby układu oddechowego,

mogą wymagać dodatkowych środków bezpieczeństwa.

Pracodawca musi uwzględnić to podczas oceny ryzyka.

6. Jak organizować pracę podczas upałów i mrozów? – gotowy model HR

Pracodawca powinien wdrożyć trzy moduły:

6.1. Moduł 1 – działania natychmiastowe

zapewnienie wody lub napojów ciepłych,
zorganizowanie przerw,
przestawienie pracy na inne godziny,
umożliwienie pracownikom regeneracji,
zapewnienie odzieży,
włączenie klimatyzacji lub ogrzewania,
poinformowanie pracowników o zasadach bezpieczeństwa.

6.2. Moduł 2 – działania operacyjne

W upał

kontrola klimatyzacji i wentylacji,
organizacja stref chłodzenia,
planowanie grafików tak, by unikać największych temperatur,
analiza ryzyka udaru cieplnego,
skracanie zmian w wyjątkowych sytuacjach.

W mróz

kontrola temperatury pomieszczeń,
organizacja stanowisk ogrzewanych,
dostarczenie skrytek do suszenia ubrań,
rotacja pracowników pomiędzy zimnem a ciepłem,
analiza ryzyka odmrożeń.

6.3. Moduł 3 – procedury długoterminowe

analiza zagrożeń klimatycznych w ocenie ryzyka zawodowego,
aktualizacja instrukcji BHP,
zakup sprzętu (namioty, promienniki ciepła, kurtyny),
opracowanie procedury „pracy w upale” i „pracy w mrozie”,
szkolenia dla pracowników i liderów,
plan komunikacji kryzysowej,
system zgłaszania zagrożeń przez pracowników.

7. Najczęstsze błędy pracodawców

❌ zapewnianie zbyt małej ilości wody
❌ brak kontroli klimatyzacji (zbyt zimno → choroby)
❌ brak odzieży ocieplanej
❌ brak przerw dla pracowników fizycznych
❌ brak dostępu do ogrzewanego pomieszczenia
❌ praca na otwartym terenie bez osłony
❌ brak edukacji pracowników
❌ ignorowanie zgłoszeń
❌ stosowanie niesprawdzonych urządzeń grzewczych
❌ zbyt duża różnica temperatur między wnętrzem biura a upałem na zewnątrz

8. Co grozi pracodawcy za naruszenia?

mandat PIP (od 1 000 do 30 000 zł),
odpowiedzialność cywilna,
odpowiedzialność karna (w przypadku wypadku ciężkiego lub śmiertelnego),
wstrzymanie pracy przez PIP,
roszczenia pracowników o warunki pracy,
zwiększona absencja i koszty chorobowe.

9. Dobre praktyki – rozwiązania, które sprawdzają się w firmach

1. Stacje nawodnienia

Automaty z wodą, elektrolitami, lodem.

2. Strefy chłodu / strefy ciepła

Namioty, parasole, ściany przeciwwiatrowe, promienniki.

3. Rotacja pracy

Krótka ekspozycja na upał lub mróz → przerwa → powrót.

4. Środki ochrony indywidualnej

Okulary, rękawice, czapki, krem UV.

5. Program edukacyjny

Plakaty, filmiki, instrukcje dotyczące objawów odwodnienia, przegrzania, odmrożeń.

6. Zmienione godziny pracy

Prace fizyczne w upały – od 5:00 do 12:00.

7. Pomiar temperatury w czasie rzeczywistym

Czujniki na budowach i magazynach.

8. Szybkie reagowanie na alerty IMGW

Wewnętrzna procedura „ALERT UPALNY” lub „ALERT MRÓZ”.

10. Jak przygotować politykę firmową dotyczącą pracy w upał i mróz?

Polityka powinna zawierać:

zasady skracania czasu pracy,
zasady rotacji,
obowiązki pracodawcy i pracowników,
procedury przerw,
zasady przekazywania wody i posiłków,
wykaz odzieży,
opis objawów niebezpiecznych dla zdrowia,
obowiązki kierowników,
zasady pracy w terenie.

11. Podsumowanie

Praca w upał i mróz to coraz większe wyzwanie, a zmieniający się klimat sprawia, że ekstremalne warunki są już normą, nie wyjątkiem. Pracodawca ma liczne obowiązki wynikające z przepisów BHP, ale również odpowiedzialność moralną i społeczną: musi wprowadzać rozwiązania, które realnie chronią pracownika, a nie jedynie spełniają minimum prawne.

Nowoczesne podejście HR i BHP obejmuje:

analizę ryzyka klimatycznego,
procedury bezpieczeństwa,
wyposażenie pracowników,
strefy odpoczynku,
wodę i posiłki profilaktyczne,
szkolenia,
komunikację,
działania bieżące i długoterminowe.

Firmy, które wdrażają te rozwiązania, zmniejszają absencję, podnoszą bezpieczeństwo i budują wizerunek odpowiedzialnego pracodawcy.