Zatrudnianie młodocianych – co trzeba wiedzieć?

Zatrudnianie osób młodocianych jest tematem, który wymaga od pracodawców nie tylko znajomości przepisów prawa pracy, ale także szczególnej odpowiedzialności. Młodociany to pracownik, który ukończył 15 lat, ale nie przekroczył 18 roku życia. W wyjątkowych sytuacjach możliwe jest zatrudnienie osoby, która ukończyła 14 lat – jednak wyłącznie na zasadach ściśle określonych przez przepisy.
Celem zatrudnienia młodocianych nie jest jedynie uzyskanie przez nich zarobku, ale przede wszystkim przygotowanie do zawodu i zdobycie praktycznych umiejętności pod okiem doświadczonych osób. Z tego powodu regulacje dotyczące tej grupy pracowników są znacznie bardziej szczegółowe niż w przypadku dorosłych.

1. Kto może być zatrudniony jako młodociany

Zgodnie z art. 190 § 1 Kodeksu pracy, młodocianym jest osoba, która:

ukończyła 15 lat,
a nie przekroczyła 18 lat,
posiada świadectwo ukończenia szkoły podstawowej,
oraz przedstawi zaświadczenie lekarskie, że praca danego rodzaju nie zagraża jej zdrowiu.

Od 1 września 2018 roku wiek minimalny zatrudnienia został powiązany z reformą systemu edukacji – dawniej granicą było ukończenie gimnazjum, obecnie – szkoły podstawowej.

Nie można zatrudnić osoby, która nie spełnia tych warunków. Wyjątkiem są sytuacje, gdy zatrudnienie następuje w celu przygotowania zawodowego lub w działalności kulturalnej, artystycznej, sportowej czy reklamowej – ale wymaga to dodatkowych zgód.

2. Formy zatrudnienia młodocianych

Zatrudnienie młodocianych może odbywać się w dwóch głównych formach:

W celu przygotowania zawodowego,
Przy wykonywaniu prac lekkich.

Każda z nich ma odrębne zasady i ograniczenia.

2.1. Przygotowanie zawodowe młodocianych

To najczęstsza forma zatrudnienia osób w wieku 15–18 lat. Jej celem jest nauka zawodu lub przyuczenie do wykonywania określonej pracy. W ramach tego trybu młodociany jest pracownikiem, ale jednocześnie uczniem, który uczy się i zdobywa praktyczne doświadczenie.

Wyróżniamy dwa rodzaje przygotowania zawodowego:

nauka zawodu,
przyuczenie do wykonywania określonej pracy.

Nauka zawodu

Trwa z reguły od 24 do 36 miesięcy i kończy się egzaminem czeladniczym (w rzemiośle) lub egzaminem zawodowym (w systemie oświaty). W tym czasie młodociany uczestniczy zarówno w zajęciach praktycznych u pracodawcy, jak i w zajęciach teoretycznych w szkole branżowej I stopnia.

Umowa o pracę w celu nauki zawodu musi być zawarta na piśmie i określać:

rodzaj przygotowania zawodowego,
czas jego trwania,
miejsce odbywania nauki,
sposób dokształcania teoretycznego,
wysokość wynagrodzenia.

Przyuczenie do wykonywania określonej pracy

Jest to krótsza forma nauki, trwająca od 3 do 6 miesięcy, przeznaczona dla osób, które chcą zdobyć konkretne umiejętności praktyczne. Po jej zakończeniu młodociany może przystąpić do egzaminu sprawdzającego.

Pracodawca ma obowiązek zawiadomić ochotniczy hufiec pracy (OHP) oraz kuratora oświaty o zatrudnieniu młodocianego w ramach przygotowania zawodowego.

2.2. Praca lekka

Druga możliwość to zatrudnienie młodocianego przy wykonywaniu prac lekkich – a więc takich, które nie zagrażają jego życiu, zdrowiu, rozwojowi psychofizycznemu ani wypełnianiu obowiązku szkolnego.

Lista prac lekkich musi być opracowana przez pracodawcę i zatwierdzona przez właściwego inspektora pracy.
Powinna ona szczegółowo określać:

nazwy stanowisk,
zakres obowiązków,
maksymalne obciążenia fizyczne,
warunki pracy.

W praktyce prace lekkie to np.:

prace biurowe, porządkowe lub pomocnicze,
pomoc przy sprzedaży (bez obsługi kasy fiskalnej),
prace magazynowe o niewielkim stopniu wysiłku,
pomoc w pracach ogrodniczych lub gastronomicznych (bez kontaktu z urządzeniami niebezpiecznymi).

Zatrudnienie młodocianego w tej formie wymaga corocznej aktualizacji wykazu prac i ponownego zatwierdzenia przez PIP.

3. Czas pracy młodocianych

Czas pracy młodocianych jest ograniczony przepisami art. 202 Kodeksu pracy i zależy od wieku:

młodociany poniżej 16 roku życia – może pracować maksymalnie 6 godzin dziennie,
młodociany powyżej 16 roku życia – może pracować maksymalnie 8 godzin dziennie.

Wlicza się do tego czas nauki, niezależnie od tego, czy odbywa się ona w szkole, czy w zakładzie pracy.

Nie wolno zatrudniać młodocianych:

w godzinach nadliczbowych,
w porze nocnej (22:00–6:00 lub 20:00–6:00 – w zależności od wieku).

Między kolejnymi dniami pracy musi występować co najmniej 14 godzin nieprzerwanego odpoczynku, a w każdym tygodniu – minimum 48 godzin odpoczynku, obejmujących niedzielę.

4. Wynagrodzenie młodocianych

Wysokość wynagrodzenia młodocianych określa rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie przygotowania zawodowego młodocianych i ich wynagradzania.

Minimalne wynagrodzenie za naukę zawodu wynosi obecnie:

5% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce narodowej w pierwszym roku nauki,
6% w drugim roku,
7% w trzecim roku nauki.

Przy przyuczeniu do wykonywania określonej pracy wynagrodzenie nie może być niższe niż 4% przeciętnego wynagrodzenia.

Oznacza to, że młodociani otrzymują wynagrodzenie proporcjonalne do doświadczenia i czasu nauki, przy czym pracodawca może oczywiście ustalić stawkę wyższą niż minimum.

5. Badania lekarskie i BHP

Zatrudnienie młodocianego jest możliwe tylko po uzyskaniu orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do wykonywania określonej pracy.
Badania te są finansowane przez pracodawcę i muszą być powtarzane w terminach wyznaczonych przez lekarza.

Dodatkowo, każdy młodociany musi przejść szkolenie wstępne BHP – obejmujące instruktaż ogólny i stanowiskowy.
Z uwagi na brak doświadczenia i niższą świadomość zagrożeń, pracodawca ma obowiązek zapewnić szczególny nadzór nad młodocianym, zwłaszcza w pierwszych tygodniach pracy.

6. Obowiązki pracodawcy

Pracodawca zatrudniający młodocianych ma szereg obowiązków wynikających z Kodeksu pracy i przepisów wykonawczych.
Należy do nich m.in.:

Prowadzenie ewidencji młodocianych i ich umów.
Zapewnienie warunków pracy zgodnych z przepisami BHP.
Prowadzenie listy prac lekkich i jej aktualizacja.
Poinformowanie kuratora oświaty o każdym przypadku przygotowania zawodowego.
Umożliwienie młodocianemu dokształcania teoretycznego.
Zapewnienie opieki instruktora praktycznej nauki zawodu.

Instruktor musi posiadać odpowiednie kwalifikacje – np. tytuł mistrza w zawodzie lub ukończone kursy pedagogiczne.

7. Zasady rozwiązania umowy z młodocianym

Umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego można rozwiązać tylko w wyjątkowych przypadkach określonych w art. 196 Kodeksu pracy:

gdy młodociany nie wypełnia obowiązków szkolnych lub zawodowych,
gdy popełnił poważne naruszenie obowiązków pracowniczych,
gdy zakład pracy ogłasza upadłość lub likwidację,
gdy lekarz stwierdzi niezdolność do wykonywania pracy.

Rozwiązanie umowy wymaga formy pisemnej i uzasadnienia. Pracodawca powinien również poinformować właściwy organ (np. OHP lub szkołę branżową).

8. Zatrudnianie młodocianych poniżej 15 roku życia

Zasadniczo zatrudnianie dzieci poniżej 15 lat jest zakazane.
Wyjątek stanowi udział w działalności artystycznej, kulturalnej, sportowej lub reklamowej. W takim przypadku pracodawca musi uzyskać:

zgodę przedstawiciela ustawowego lub opiekuna dziecka,
pozwolenie właściwego inspektora pracy,
opinię poradni psychologiczno-pedagogicznej, jeśli jest wymagana.

Wniosek o pozwolenie składa się do okręgowego inspektoratu pracy, a decyzja określa warunki zatrudnienia, czas pracy oraz rodzaj czynności, które dziecko może wykonywać.

9. Ochrona zdrowia i bezpieczeństwa młodocianych

Pracodawca ma obowiązek zapewnić młodocianym szczególną ochronę zdrowia.
Zabronione jest zatrudnianie ich przy pracach:

przekraczających ich możliwości fizyczne,
w warunkach szkodliwych,
w środowisku narażonym na substancje chemiczne lub hałas,
wymagających dźwigania ciężarów.

Szczegółowy wykaz prac wzbronionych młodocianym określa rozporządzenie Rady Ministrów z 24 sierpnia 2004 r. (Dz.U. 2004 nr 200 poz. 2047).

W przypadku gdy młodociany odbywa praktykę zawodową, dopuszcza się wykonywanie pewnych prac z listy wzbronionych, ale tylko w ramach nauki zawodu i pod ścisłym nadzorem.

10. Kontrola i sankcje

Zatrudnianie młodocianych jest przedmiotem szczególnego zainteresowania Państwowej Inspekcji Pracy.
Nieprzestrzeganie przepisów – np. zatrudnienie osoby bez badań lekarskich, wbrew przepisom o czasie pracy czy przy pracach niebezpiecznych – może skutkować:

mandatem do 2000 zł,
grzywną do 30 000 zł (art. 281 Kodeksu pracy),
w skrajnych przypadkach – odpowiedzialnością karną.

Kontrole PIP koncentrują się głównie na branżach takich jak gastronomia, handel i usługi sezonowe, gdzie najczęściej zatrudnia się osoby niepełnoletnie w okresie wakacyjnym.

11. Zatrudnianie młodocianych w wakacje

W czasie wakacji wielu uczniów szuka pracy dorywczej.
W takim przypadku stosuje się uproszczoną procedurę – o ile młodociany spełnia warunki określone w art. 190 KP (ukończone 15 lat, ukończona szkoła podstawowa, badania lekarskie).

Najczęściej jest to praca przy:

obsłudze klientów,
roznoszeniu ulotek,
pomocniczych zadaniach biurowych lub magazynowych.

Pracodawca powinien pamiętać, że nawet przy krótkotrwałym zatrudnieniu należy zawrzeć pisemną umowę o pracę, przeprowadzić szkolenie BHP i zgłosić pracownika do ZUS.

12. Korzyści z zatrudniania młodocianych

Choć przepisy nakładają wiele obowiązków, zatrudnianie młodocianych niesie też szereg korzyści:

budowanie marki pracodawcy przyjaznego młodym,
możliwość ukształtowania przyszłych pracowników,
niższe koszty wynagrodzenia,
refundacja kosztów szkolenia młodocianych ze środków Funduszu Pracy.

Pracodawca może ubiegać się o refundację kosztów wynagrodzeń i składek ZUS po zakończeniu nauki zawodu, jeśli młodociany przystąpił do egzaminu zawodowego i zdał go z wynikiem pozytywnym.

13. Dobre praktyki w zatrudnianiu młodocianych

Warto zadbać o to, by pierwsze doświadczenie zawodowe młodego człowieka było pozytywne.
Dobre praktyki obejmują:

wprowadzenie systemu mentoringu,
przejrzyste procedury wdrożenia (onboardingu),
przyjazną komunikację i feedback,
edukację w zakresie bezpieczeństwa pracy,
jasno określone zasady wynagrodzenia i przerw.

Takie podejście pozwala nie tylko uniknąć błędów formalnych, ale też kształtować odpowiedzialnych, lojalnych i zmotywowanych przyszłych pracowników.

Podsumowanie

Zatrudnianie młodocianych to szczególna forma współpracy, która wymaga od pracodawcy znajomości prawa pracy, cierpliwości i odpowiedniego podejścia wychowawczego.
Najważniejsze zasady to:

zawarcie umowy o pracę na piśmie,
zapewnienie badań lekarskich i szkolenia BHP,
przestrzeganie czasu pracy,
prowadzenie wykazu prac lekkich,
umożliwienie nauki zawodu lub dokształcania,
zgłoszenie zatrudnienia do odpowiednich instytucji.

Właściwie przeprowadzony proces zatrudnienia młodocianego to inwestycja w przyszłość firmy i młodych ludzi – daje szansę na zdobycie kompetencji zawodowych, rozwija odpowiedzialność i przygotowuje do dorosłego życia zawodowego.

Dla pracodawcy to również okazja, by wspierać lokalną społeczność i budować pozytywny wizerunek organizacji, która stawia na rozwój młodych talentów.