W firmie zwalnia się stanowisko kierownika zespołu. Przełożony wskazuje kandydata, z którym od dawna dobrze współpracuje. Pozostali pracownicy dowiadują się o możliwości awansu dopiero po ogłoszeniu decyzji. Gdy pytają o kryteria, słyszą, że wybrana osoba najlepiej pasuje do zespołu. Tymczasem nikt nie potrafi wykazać, jakie kompetencje porównano ani dlaczego pominięto osoby o podobnych wynikach.
Ryzyko nierównego traktowania przy awansach nie zaczyna się dopiero w chwili wniesienia skargi. Może powstać już przy nieformalnym wskazaniu kandydata, dostępie do projektów dających widoczność przed zarządem, doborze osób na szkolenia czy zmianie kryteriów po zakończeniu rozmów. Dobrze zaplanowany audyt powinien więc sprawdzić całą drogę do awansu, a nie tylko treść końcowej decyzji.
Nie każdy niesprawiedliwy awans jest dyskryminacją
Pracodawca może różnicować sytuację pracowników ze względu na rzeczywiste wymagania stanowiska, wyniki pracy, kompetencje, doświadczenie lub gotowość do nowej roli. Sam fakt, że jedna osoba została awansowana, a druga nie, nie dowodzi naruszenia prawa. Ważne jest jednak, czy powody decyzji są obiektywne, związane z pracą i możliwe do wyjaśnienia.
Trzeba odróżnić trzy sytuacje: decyzję uzasadnioną kryteriami zawodowymi; decyzję nierzetelną, ale bez ustalonego związku z niedozwolonym kryterium; oraz możliwą dyskryminację, gdy niekorzystne traktowanie ma związek z przesłanką chronioną przez prawo. Każda z nich może wymagać poprawy procesu, ale ocena prawna i możliwe roszczenia nie są identyczne.
Co nakazuje Kodeks pracy przy awansowaniu?
Art. 183a § 1 Kodeksu pracy wprost obejmuje zasadą równego traktowania awansowanie oraz dostęp do szkolenia w celu podnoszenia kwalifikacji zawodowych. Art. 183b § 1 wskazuje, że pominięcie przy awansowaniu może stanowić naruszenie tej zasady, jeżeli wynika z niedozwolonej przyczyny i nie jest uzasadnione obiektywnymi powodami. Art. 94 pkt 9 zobowiązuje pracodawcę do stosowania obiektywnych i sprawiedliwych kryteriów oceny pracowników oraz wyników ich pracy.
Przepisy nie nakazują każdemu prywatnemu pracodawcy organizować otwartego konkursu na każde stanowisko kierownicze. Nie zwalniają go jednak z obowiązku niedyskryminowania i przestrzegania własnych wiążących regulacji. Jeżeli firma sama przyjęła procedurę naboru wewnętrznego, powinna ją stosować konsekwentnie. W jednostkach lub zawodach objętych przepisami szczególnymi mogą obowiązywać dodatkowe zasady obsadzania stanowisk.
Ważna zmiana od 5 listopada 2026 r.
Ustawa z 19 czerwca 2026 r. o zmianie Kodeksu pracy oraz Kodeksu postępowania cywilnego, ogłoszona w Dz.U. z 2026 r. poz. 1046, weszła w życie 5 listopada 2026 r. Nie jest to zatem dopiero planowana reforma. Nowe brzmienie art. 183a wyraźnie dopuszcza obiektywnie uzasadnione niejednakowe traktowanie, a dodany § 41 odnosi się do dyskryminacji przez założenie oraz przez skojarzenie.
Dla decyzji awansowych ma to praktyczne znaczenie. Ryzyko może dotyczyć nie tylko sytuacji, gdy menedżer zna rzeczywistą cechę pracownika i z tego powodu traktuje go gorzej. Należy również uważać na decyzje oparte na nieprawdziwych przypuszczeniach dotyczących cechy chronionej albo na powiązaniu pracownika z inną osobą, której taka cecha dotyczy. Nie oznacza to, że każde błędne przypuszczenie jest dyskryminacją; potrzebny jest związek z przesłanką wskazaną w przepisach i niekorzystnym traktowaniem.
Nowy art. 183f porządkuje reguły dowodowe: osoba zarzucająca naruszenie uprawdopodabnia jego wystąpienie, a pracodawca musi wówczas wykazać brak naruszenia. Art. 183g nakazuje systematyczne działania zapobiegawcze, wykrywanie naruszeń, reagowanie i działania naprawcze. To argument za prowadzeniem rzeczywistej kontroli procesu awansowego, a nie tylko sporządzaniem oświadczeń po skardze.
Procedury wewnętrzne i termin dostosowania
Nowy art. 943a przewiduje dla pracodawców zatrudniających co najmniej 10 pracowników określenie reguł, procedur i częstotliwości działań dotyczących m.in. przeciwdziałania nierównemu traktowaniu, dyskryminacji, mobbingowi i naruszaniu godności. W zależności od sytuacji mają być one ujęte w regulaminie pracy, układzie zbiorowym lub odrębnym regulaminie, z zachowaniem właściwych zasad uzgadniania. Art. 4 ustawy zmieniającej przewiduje sześciomiesięczny termin od 5 listopada 2026 r. na dostosowanie regulaminu pracy albo wydanie odpowiedniego regulaminu.
Nie jest to tożsame z obowiązkiem tworzenia osobnego regulaminu każdego awansu. Oznacza natomiast, że procedury przeciwdziałania naruszeniom muszą obejmować także realne ryzyka powstające przy decyzjach o rozwoju i awansowaniu. Mniejszy pracodawca nie jest zwolniony z ogólnych obowiązków równego traktowania i przeciwdziałania dyskryminacji.
Pięć sygnałów, że kryteria awansu są nieformalne
- Stanowisko było wcześniej zarezerwowane: wybór osoby nastąpił przed ustaleniem wymagań i porównaniem kandydatów.
- Ocenia się dopasowanie bez definicji: pojawiają się określenia takie jak „nasz człowiek”, „dobrze rokuje” lub „pasuje do kultury”, bez przykładów kompetencji.
- Nie każdy miał możliwość wykazania umiejętności: wybrane osoby wcześniej otrzymywały projekty, zastępstwa i szkolenia, a pozostałym nie wyjaśniano zasad dostępu.
- Wymagania przesuwają się w trakcie procesu: po rozmowie z preferowanym kandydatem zaczyna liczyć się inna kompetencja niż wcześniej.
- Nie ma śladu uzasadnienia: poza końcową decyzją pozostają tylko nieformalne rozmowy, których treści nie sposób odtworzyć.
Sam sygnał nie przesądza o dyskryminacji. Stanowi jednak powód do dokładniejszego sprawdzenia procesu, zwłaszcza gdy podobne sytuacje powtarzają się w jednym dziale.
Audyt krok po kroku: od decyzji do realnej puli kandydatów
Krok 1. Ustal, jakie awanse rzeczywiście miały miejsce
Zbierz decyzje o zmianach stanowisk, odpowiedzialności i poziomu zaszeregowania w wybranym okresie. Rozróżnij awans pionowy, objęcie funkcji lidera, czasowe pełnienie obowiązków i zmianę samej nazwy stanowiska. Nie mieszaj ich bez analizy, ponieważ różnią się wymaganą gotowością i zasadami obsady.
Krok 2. Ustal krąg osób, które mogły być rozpatrywane
Nie porównuj wyłącznie osób, które formalnie złożyły zgłoszenie, jeśli firma nie ogłosiła możliwości awansu. Sprawdź także, kto posiadał wymagane kwalifikacje i czy dowiedział się o szansie w porównywalnym czasie. Nie oznacza to, że każdy pracownik był uprawniony do awansu; chodzi o ustalenie, czy początkowy wybór nie był arbitralnie ograniczony.
Krok 3. Odtwórz kryteria sprzed decyzji
Zapytaj, jakie kompetencje i zadania były potrzebne na nowym stanowisku. Następnie porównaj je z istniejącym opisem roli, wcześniejszymi celami i ocenami. Jeżeli kryteria powstały dopiero po wskazaniu zwycięzcy, należy oznaczyć decyzję do pogłębionej kontroli.
Krok 4. Sprawdź dowody, a nie przymiotniki
W dokumentacji mogą znaleźć się wyniki zadań, projekty, doświadczenie w prowadzeniu zespołu, wymagane uprawnienia i konkretne zachowania w sytuacjach zawodowych. Sformułowania „za mało dojrzały”, „mało dyspozycyjny” czy „nie budzi zaufania” bez przykładów są trudne do sprawdzenia. W szczególności należy uważać na utożsamianie gotowości do awansu z nieograniczoną dostępnością poza czasem pracy.
Krok 5. Porównaj podobne przypadki i odchylenia
Sprawdź, czy takie same wymagania stosowano wobec różnych kandydatów, oddziałów i przełożonych. Jeżeli dana kompetencja była rozstrzygająca dla jednej osoby, ale pomijano ją przy drugiej, poproś o uzasadnienie. Zestawienie ma wykrywać niespójności, nie wymuszać równej liczby awansów w każdym dziale.
Przykładowa karta oceny kandydatów do awansu
W firmie można przygotować kartę z kryteriami ustalonymi przed rozpoczęciem procesu. Dla hipotetycznej roli kierownika operacyjnego może to być: znajomość procesu i rozwiązywanie problemów – 35%, organizacja pracy i priorytetów – 25%, komunikacja i współpraca – 20%, gotowość do odpowiedzialności za bezpieczeństwo i jakość – 20%. Suma wynosi 100%.
Każde kryterium wymaga opisania poziomów i źródła dowodów. Przykładowo przy organizacji pracy można ocenić konkretną symulację przydziału zadań zamiast ogólnej opinii przełożonego. Oceny liczbowe mają sens tylko wtedy, gdy wszyscy kandydaci są oceniani według tej samej skali i w porównywalnych warunkach. Podane wagi są wyłącznie przykładem organizacyjnym, nie wzorem wynikającym z Kodeksu pracy.
Warto przewidzieć miejsce na wyjaśnienie odstępstwa. Osoba zatwierdzająca decyzję powinna widzieć, dlaczego wybrano kandydata oraz czy nie doszło do zmiany kryteriów lub nieujawnionego konfliktu interesów.
Przykład: dwóch specjalistów o podobnych wynikach
Załóżmy, że do roli koordynatora rozważano Annę i Piotra. Oboje mają wysokie wyniki jakościowe. Anna prowadziła wcześniej trudne przekazania między zespołami, a Piotr ma większą wiedzę o systemie informatycznym. Jeżeli rola wymaga koordynowania pracy różnych osób, firma może obiektywnie wyżej ocenić doświadczenie Anny. Powinna jednak umieć pokazać, że wymóg ten istniał przed podjęciem decyzji i został sprawdzony u obojga.
Problem pojawia się, jeżeli Anna nie była w ogóle rozpatrywana, ponieważ menedżer zakładał, że z powodu sytuacji rodzinnej nie będzie zainteresowana dodatkową odpowiedzialnością. Zamiast dokonywać takiego założenia, pracodawca powinien sprawdzić rzeczywistą gotowość do roli bez wymuszania ujawniania prywatnych okoliczności. Przykład jest fikcyjny i służy pokazaniu sposobu oceny, nie przedstawia wyniku postępowania sądowego.
Nieformalne kryteria działają często przed samym awansem
Niektóre decyzje awansowe są pozornie obiektywne: wybrano osobę, która wcześniej prowadziła najważniejsze projekty. Audyt powinien jednak sprawdzić, kto i według jakich reguł przydzielał projekty dające możliwość zdobycia wymaganego doświadczenia. Jeżeli dostęp do widocznych zadań przez lata mieli tylko ulubieńcy jednego menedżera, końcowa karta awansowa może jedynie utrwalać wcześniejsze nierówności.
Warto analizować także dostęp do szkoleń, zastępstw kierowniczych, roli mentora i udziału w spotkaniach decyzyjnych. Brak jednej formalnej odmowy nie oznacza, że wszyscy mieli takie same rzeczywiste możliwości przygotowania do awansu.
Czy staż pracy i wyniki mogą być kryterium?
Tak, pod warunkiem że odpowiadają potrzebom stanowiska i są stosowane zgodnie z prawem. Dłuższy staż może oznaczać przydatne doświadczenie, ale sam w sobie nie musi świadczyć o umiejętności zarządzania zespołem. Podobnie bardzo dobry wynik indywidualny nie dowodzi jeszcze gotowości do organizowania pracy innych. W odniesieniu do stażu pracy Kodeks pracy przewiduje określone możliwości jego uwzględniania, co wyjaśnia również Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.
Trzeba uważać na kryteria pozornie neutralne. Wymaganie codziennego pozostawania w biurze po godzinach lub brak jakichkolwiek nieobecności może premiować konkretne osoby, choć nie wynika z rzeczywistych obowiązków stanowiska. W razie sporu trzeba wykazać związek kryterium z legalnym celem i jego odpowiedniość, zamiast powoływać się na wygodę kierownika.
Co zrobić, gdy audyt wykryje niejasną decyzję?
Najpierw zabezpiecz istniejące, zgodnie z prawem zgromadzone materiały i oddziel fakty od ocen. Następnie poproś osoby podejmujące decyzję o wyjaśnienie kryteriów i sprawdź, czy można odtworzyć porównanie kandydatów. Jeżeli wystąpiła niespójność, pracodawca powinien ocenić jej znaczenie oraz potrzebę działań naprawczych. Mogą one obejmować ponowną analizę decyzji, zmianę procedury, udostępnienie możliwości rozwojowych lub formalną reakcję na naruszenie.
Nie należy automatycznie cofać awansu jednej osobie tylko dlatego, że inna zgłosiła zastrzeżenia. Skutki prawne i organizacyjne wymagają odrębnej oceny. Przede wszystkim nie wolno wywierać presji na pracownika, aby wycofał skargę, ani karać osób udzielających mu wsparcia. Zmieniony art. 183e Kodeksu pracy zawiera ochronę przed niekorzystnymi konsekwencjami korzystania z uprawnień związanych z naruszeniem prawa pracy, w określonym przepisami zakresie także wobec osób wspierających.
Dokumentacja decyzji a RODO
Ocena kandydatów do awansu zawiera dane osobowe. Zastosowanie mają m.in. zasady minimalizacji, prawidłowości, ograniczenia celu i poufności z art. 5 RODO oraz obowiązek ustalenia właściwej podstawy przetwarzania na gruncie art. 6. Nie należy automatycznie zbierać informacji o zdrowiu, planach rodzicielskich, poglądach czy innych danych szczególnych kategorii tylko po to, by przeprowadzić analizę równego traktowania. Przetwarzanie danych z art. 9 RODO wymaga odrębnej, odpowiedniej przesłanki prawnej.
Bezpieczny formularz zawiera przede wszystkim wymagania stanowiska, opis zweryfikowanych kompetencji, źródło informacji, uzasadnienie i osoby uprawnione do decyzji. Jeżeli audyt ma obejmować statystyczne badanie różnic między grupami, należy osobno ustalić legalność zakresu danych, cel, zasady agregacji i ograniczenia dostępu. W małej grupie nawet pozornie anonimowe zestawienia mogą umożliwiać identyfikację osób.
Jak rozmawiać z osobą, której nie awansowano?
Rozmowa powinna dotyczyć wymagań roli, rzeczywiście ocenionych kompetencji i dalszych możliwości. Niewskazane są ogólne formuły o braku dopasowania, jeśli nie można ich wyjaśnić. Warto powiedzieć, jakie elementy kandydat spełnił, które okazały się decydujące i jakie doświadczenie może rozwinąć. Nie trzeba ujawniać poufnych danych drugiego kandydata ani jego indywidualnej oceny.
Rozdziel też decyzję o obsadzie stanowiska od rozmowy rozwojowej. CIPD, analizując dowody dotyczące informacji zwrotnej, podkreśla znaczenie odróżniania oceny wykorzystywanej do decyzji administracyjnych od wsparcia rozwoju. Dzięki temu pracownik może otrzymać użyteczną informację bez sprowadzania całej rozmowy do porównywania go ze zwycięzcą.
Minimalny standard audytu awansów dla niewielkiej firmy
- Wypisz awanse i zmiany funkcji z ostatniego, z góry określonego okresu.
- Sprawdź, czy przy każdym istniał opis wymagań przed wyborem osoby.
- Ustal, kto miał możliwość zgłoszenia się albo był rozpatrywany i dlaczego.
- Sprawdź, czy kryteria i źródła dowodów były jednakowe dla porównywalnych kandydatów.
- Wskaż decyzje z niejasnym uzasadnieniem, nieformalnym poleceniem lub konfliktem interesów.
- Przeanalizuj dostęp do projektów i szkoleń przygotowujących do awansu.
- Przygotuj działania naprawcze i zaktualizuj odpowiednie zasady wewnętrzne.
- Wyznacz termin ponownego przeglądu i osobę odpowiedzialną.
Taka lista jest propozycją organizacyjną, nie ustawowym formularzem. Nie zastępuje analizy indywidualnych skarg ani szczególnych procedur obowiązujących danego pracodawcę. Najważniejsze, by system pozwalał wyjaśnić dlaczego awans otrzymała ta osoba, a nie inna, na podstawie wymagań znanych przed decyzją.
Podstawa prawna i stan na 9 listopada 2026 r.
Uwzględniono Kodeks pracy, którego tekst jednolity ogłoszono w Dz.U. z 2026 r. poz. 1245, oraz ustawę z 19 czerwca 2026 r. (Dz.U. z 2026 r. poz. 1046), obowiązującą od 5 listopada 2026 r. W szczególności znaczenie mają art. 183a, 183b, 183e, 183f, 183g, art. 94 pkt 9 i art. 943a Kodeksu pracy. W zakresie przetwarzania danych zastosowanie mają art. 5, 6 i 9 RODO. Zasady równego traktowania sprawdzono także w aktualnym opracowaniu Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, a praktykę rozmów rozwojowych porównano z przeglądem badań CIPD dotyczącym informacji zwrotnej.
Nowelizacja z 5 listopada 2026 r. już obowiązuje. Sześciomiesięczny termin dostosowawczy dotyczy wskazanych w ustawie regulacji wewnętrznych i nie oznacza odroczenia samej zasady równego traktowania. Opisane przykłady ocen, wagi kryteriów i kroki audytu są autorskimi rekomendacjami dla pracodawców.
Najczęściej zadawane pytania
Czy pracodawca musi ogłaszać każdy awans w otwartym konkursie?
Czy awans wybranej osoby bez konkursu jest dyskryminacją?
Co zmieniło się w przepisach o równym traktowaniu od 5 listopada 2026 r.?
Czy można jako kryterium awansu stosować staż pracy?
Jakie dokumenty warto zachować po decyzji o awansie?
Czy skarga pracownika pominiętego przy awansie może prowadzić do odwetu?
Czy firma zatrudniająca mniej niż 10 osób musi mieć osobny regulamin przeciwdziałania dyskryminacji?
Źródła i podstawa prawna
- ELI – Kodeks pracy, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 1245
- ELI – nowelizacja Kodeksu pracy, Dz.U. 2026 poz. 1046
- MRPiPS – Równe traktowanie w zatrudnieniu
- EUR-Lex – RODO, rozporządzenie UE 2016/679
- CIPD – Effect of perceived fairness in the context of failed promotions
- UODO – minimalizacja danych w dokumentacji pracowniczej